Blue Plaque Trail - Llantwit Major

Llantwit Major Town

Gwybodaeth:

  • Llanilltud ar Arfordir
  • Gweithgaredd,Hanes a Dirgelwch,Cerdded
  • Mynediad am ddim
  • Croeso i gŵn
Ychwanegu at gynlluniau

Mae Placiau Glas wedi’u gosod yn y safleoedd canlynol o ddiddordeb arbennig.  Os lawrlwythwch ein llawlyfr ar gyfer Llanilltud Fawr, byddwch chi’n dod o hyd i fap sy’n dangos pob safle Plac Glas.


1. Neuadd y dref

Roedd y neuadd hon yn adeilad llys Maenor Normanaidd a oedd yn bentreflys (tenantiaid) ac yn gartref i farwn (rhydd-ddeiliaid) maenor Trebefered a Llanilltud Fawr. Cafodd ei hailadeiladu dan arglwyddiaeth Jasper Tudur (1485-95) a daeth yn Neuadd y Dref yng nghyfnod Harri VIII, tŷ’r beili. Yna, cafodd ei phrydlesu’n rhannol i gyfrinfa Sant Illtud yn rhan o Gymdeithas yr Odyddion yn 1845 a chymerodd y cyngor plwyf cyntaf reolaeth drosti yn 1894. 

 

2. Eglwys Sant Illtud St Illtud Polar

Safle Celtaidd oedd hwn yn wreiddiol, a sefydlwyd gan Sant Illtud tua 500OC, gan gynnwys eglwys, mynachdy, ysgol a chanolfan genhadaeth. Adeiladwyd yr Eglwys Orllewinol gan y Normaniaid tua 1100 a’i ehangu at yr Eglwys Ddwyreiniol yn y 13eg ganrif. Mae’r adfail yn y pen gorllewinol yn gapel Galilea ac yn siantri a sefydlwyd gan y teulu Raglan. Yr adfail yn y fynwent oedd y siantri yn nhŷ’r offeiriaid.  

 

3. Y Porthdy, Maenor Abaty Tewkesbury

Roedd y tŷ hwn o’r 14eg ganrif yn rhoi mynediad at glwstwr o adeiladau fferm a oedd yn perthyn i faenor Abaty Tewkesbury. Ystâd oedd y faenor a alwyd hefyd yn Orllewin Llanilltud neu Abadau Llanilltud. Ar ôl diddymu’r mynachlogydd, cafodd ei werthu i Edward Stradling a’i etifeddu’n ddiweddarach gan Iarll Plymouth. Ar yr ochr ddeheuol, mae’r colomendy a gweddillion ysgubor y degwm i’w gweld o hyd.

 

4. Tŷ Plymouth

Roedd y tŷ hwn yn rhan o’r fynachlog Geltaidd. Daeth yn faenordy ar gyfer Gorllewin Llanilltud neu Abadau Llanilltud, y tir a roddwyd i Abaty Tewkesbury gan y Normaniaid. Yn dilyn diddymu’r mynachlogydd, cafodd ei brynu gan Edward Stradling fel ei gartref trefol. Fe’i hetifeddwyd gan Lewis o’r Vann ac yna gan Iarll Plymouth. Cafodd ei brynu gan Dr. J.W Nicholl Carne a’i ail enwodd. 

 

5. Yr Hen LeThe Old Place Polar

Mae’r adeilad wedi’i alw’n anghywir yn Gastell Llanilltud Fawr. Dyma adfail plasty a adeiladwyd yn 1596 gan Griffiths Williams o Dregantllo ar gyfer ei ferch a’i fab yng nghyfraith, Edmund Vann. Roedd Williams a Van yn gyfreithwyr, a oedd yn enwog am eu gwrthdaro â’r boneddigion lleol. Daeth llinach y teulu i ben yn 1695 a gadawyd y tŷ. 

 

6. Tŷ Mawr

Tŷ o ddiwedd y 15eg ganrif yw hwn gydag adain ddeheuol a ychwanegwyd yn y 17eg ganrif yn cynnwys llawer o nodweddion amddiffynnol. O’r adeg pan gafodd ei adeiladu, fe’i cysylltwyd â’r teulu Nicholl, sef y boneddigion mwyaf blaenllaw yn lleol bryd hynny, ac a gynhyrchodd lawer o gynrychiolwyr nodedig ym meysydd meddygaeth, celfyddyd, y gyfraith a’r eglwys.

 

7. Adeilad y Llys

Roedd yr adeilad hwn, a elwir hefyd yn Dŷ Eiddew, yn dŷ tref o’r 16eg ganrif, a ehangwyd yn y 18fed ganrif gan Christopher Bassett. Roedd deiliaid diweddarach yr adeilad yn cynnwys Daniel Durell, Pennaeth Ysgol Ramadeg y Bont-faen ac Elias Bassett, a oedd yn gymwynaswr Capel y Tabernacle. Ar ôl iddo farw, daeth ei nith a’i gŵr, William Thomas, yn berchennog ar y tŷ, yna daeth Illtyd Thomas, tad yr hynafiaethwr, Marie Trevelyan, yn berchennog arno.

 

8. Yr Hen Ysgol

Cafodd y tŷ ei adeiladu tua 1450 gan John Raglan (Herbert) a’i feddiannu’n ddiweddarach gan Robert Raglan. Roedd y teulu Raglan yn rheoli llawer o swyddfeydd lleol fel stiwardiaid ac fel offeiriaid siantri. Yn y 17eg ganrif, daeth yn ficerdy ar gyfer Stephan Slugg, sef y ‘Trimiwr’ enwog o gyfnod y rhyfel cartref. Daeth yn ysgol fwrdd gan ddarparu addysg elfennol rhwng 1874 a 1975.

This is a late 15th century house with a southern wing added in the 17th century which incorporates many defensive features. From the time of its construction it was associated with the Nicholl family, who were the most prominent of the landed gentry locally, and which produced many distinguished representatives in the fields of medicine, art, law and the church.

 

9. Hen Dafarn yr Hydd GwynThe Old White Hart Polar

Dyma un o breswylfeydd domestig cyntaf y gwyddys iddi gael ei hadeiladu ar ôl i faenor Trebefered a Llanilltud Fawr gael ei dinistrio yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, tua 1405. Cafodd y tŷ ei adeiladu gan John Baker Jack o Loegr tua 1440. Yn y 18fed ganrif, fel tafarn, gwnaed ceiniogau copr yno ac fe gynhaliwyd llysoedd maenorol bob mis y’u cynhaliwyd yn neuadd y dref cyn hynny. Cafodd ei ailadeiladu yn dilyn tân trychinebus yn 1785.  


10. Hen Dafarn yr Alarch

Tafarn o ddechrau’r 16eg ganrif oedd hon. Yn ystod cyfnod y Rhyfel Cartref, cynhyrchodd y tafarnwr Edward Maddocks docynnau bras, gan roi enw i’r lle fel bathdy. Weithiau, cynhaliwyd llysoedd maenorol misol yno gan gynnwys llys diwethaf y pentreflys. Fel tafarn, bu’n cynnig adloniant i lawer o enwogion yn yr 1930au, gan gynnwys William Randolph Hearst, Marion Davies a’r Prif Weinidog bryd hynny, Neville Chamberlain.


11. Bethesda’r Fro The Old Swan Inn Polar

Sefydlwyd y capel hwn yn 1807 pan ddaeth Thomas William â’i gynulleidfa yma o’r Britwn, Aberddawan.  Prynwyd y tir gan Thomas Redwood o Drebefered am bum swllt. Roedd William yn gyfansoddwyr emynau Cymraeg adnabyddus a denodd gynulleidfa o bob rhan o’r Fro. Parhawyd â’i waith gan y Parch. Morgan Morgan, a oedd hefyd yn bostfeistr yn Nhrebefered.  Yn wreiddiol, yr oedd yn Gapel Annibynnol, yna ymunodd â’r enwad Cynulleidfaol a bellach mae’n rhan o’r Eglwys Ddiwygiedig Unedig.

 

12. Plas Trebefered

Cartref stiward maenor Trebefered a Llanilltud Fawr oedd hwn yn wreiddiol, a sefydlwyd gan Robert Fitzhamon. Cafodd ei ailadeiladu yn 1597-8 gan Roger Seys, Twrnai Cyffredinol Cymru, ond pan briododd yr aeres olaf, Jane Seys, Robert Jones o Ffwl-y-mwn, gadawyd y tŷ.

 

13. Porthdy Ham

Adeiladwyd y bwthyn hwn yn 1862 ar safle adeilad hŷn. Cafodd yr Ham, sef prif breswylfa’r teulu Nicholl o’r 16eg ganrif tan 1921, ei adeiladu yn wreiddiol tua 1500 a chafodd ei ailadeiladu yn 1859-63 gan ddefnyddio cynlluniau gan y pensaer Fictoraidd Matthew Digby Wyatt. Cafodd ei ddinistrio gan dân yn 1947.

 

Location